عوامل و زمینه‌های اختلاف و تفرقه در جامعه از دیدگاه نهج‌البلاغه

از مواردی که در آیات قرآن و روایات بدان تأکید شده است، اهمیت اتحاد و ارزش همکاری و یکپارچگی مسلمانان و جامعه اسلامی است؛ بر همین اساس تفرقه و پراکندگی آنان به‌شدت نکوهش شده است. دین اسلام، رمز وحدت و یکپارچگی ما و ریشۀ اخوت اسلامی را می‌آموزد؛ همچنین می‌آموزد که اگر دچار اختلاف و پراکندگی شدیم، چگونه ذلت و ضعف دامنگیرمان می‌شود و ارزش و اعتبار و عزتمان را از بین می‌برد. از‌آنجا‌که نقش اتحاد و انسجام امت اسلامی در زندگی اجتماعی مردم بسیار مؤثر است، مسلمانان در زیر سایه اتحاد می‌توانند به هر هدف عالی و کار بزرگی که بخواهند، با پیروزی و سرفرازی دست یابند. همچنین در سایه وحدت بین مسلمانان است که می‌توان افزون بر حفظ دین اسلام، انسجام در جامعۀ اسلامی ایجاد کرد؛ امام(ع) در نامه ۶۲ نهج‌البلاغه می‌فرماید:
فَأَمْسَکْتُ [بِیَدِی‏] یَدِی‏ حَتَّى رَأَیْتُ رَاجِعَةَ النَّاسِ قَدْ رَجَعَتْ عَنِ الْإِسْلَامِ یَدْعُونَ إِلَى مَحْقِ دَیْنِ مُحَمَّدٍ(ص) فَخَشِیتُ إِنْ لَمْ أَنْصُرِ الْإِسْلَامَ وَ أَهْلَهُ أَنْ أَرَى فِیهِ ثَلْماً أَوْ هَدْماً تَکُونُ الْمُصِیبَةُ بِهِ عَلَیَّ أَعْظَمَ مِنْ فَوْتِ وِلَایَتِکُمُ الَّتِی إِنَّمَا هِیَ مَتَاعُ أَیَّامٍ قَلَائِلَ یَزُولُ مِنْهَا مَا کَانَ کَمَا یَزُولُ السَّرَابُ- [وَ] أَوْ کَمَا یَتَقَشَّعُ السَّحَابُ فَنَهَضْتُ فِی تِلْکَ الْأَحْدَاثِ حَتَّى زَاحَ‏ الْبَاطِلُ وَ زَهَقَ‏ وَ اطْمَأَنَّ الدِّینُ وَ تَنَهْنَهَ:^[1]
از مداخله در کار دست نگاه داشتم تا آنکه مشاهده نمودم گروهى از اسلام باز گشته، و مردم را به نابود‌کردن دین محمّد(ص) دعوت مى‏کنند. ترسیدم اگر به یارى اسلام و اهلش برنخیزم، رخنه‏اى در دین ببینم یا شاهد نابودى آن باشم که مصیبت آن بر من بزرگ‌تر از فوت‌شدن حکومت بر شماست؛ حکومتى که متاع دوران کوتاه زندگى است و همچون سراب از بین مى‏رود یا همچون ابر از هم مى‏پاشد. بنابراین در میان آن فتنه‏ها قیام کردم تا باطل از بین رفت و نابود شد و دین به استوارى و استحکام رسید.
عوامل و زمینه‌هایی وجود دارند که اتحاد و انسجام و وحدت را در بین جامعه اسلامی، به تفرقه و اختلاف و از‌هم‌گسستگی تبدیل می‌کنند. امام علی(ع) برای آشناشدن مردم با زمینه‌های تفرقه‌ها گرفتاری مسلمانان در این زمینه‌ها، به تشریح و تبیین ریشه‌های اختلاف و تفرقه می‌پردازد که به عوامل درونی و بیرونی مرتبط هستند. در این نوشتار به مهم‌ترین عوامل و زمینه‌های تفرقه بر اساس نهج‌البلاغه اشاره می‌شود.
[1]. محمد بن حسین شریف‌الرضی، نهج‌البلاغة، ص 308.